اورشلیم؛ سفری به شهری که در آن زمین به آسمان میرسد و تاریخ در کوچههایش نفس میکشد
(مقدمه)
نامهایی در جهان وجود دارند که صرفاً یک اسم برای یک نقطه روی نقشه نیستند؛ آنها مفاهیمی زنده، طنینانداز و سرشار از معنا هستند. اورشلیم، یا آنگونه که در قلب ما نیز جای دارد، بیتالمقدس، یکی از همین نامهاست. شهری که هیچگاه نمیتوان آن را تنها با معیارهای جغرافیایی سنجید. اینجا شهری است که به گفته مؤمنان، زمین به آسمان متصل میشود؛ تقاطع سه دین بزرگ ابراهیمی و کانون اشتیاق روحانی میلیاردها انسان در سراسر تاریخ.
سفر به اورشلیم یک تعطیلات معمولی نیست؛ یک زیارت است. چه یهودی باشید و در آرزوی لمس آخرین بازمانده معبد مقدس، چه مسیحی باشید و در جستجوی ردپای مسیح بر روی سنگفرشهای راه صلیب، و چه مسلمان باشید و مشتاق نماز خواندن در اولین قبلهگاه اسلام. این سفر، یک کاوش بیرونی در کوچههای باستانی و یک مکاشفه درونی در اعماق ایمان است. این مقاله، روایتی است از قدم گذاشتن در این شهر مقدس؛ تجربهای که در آن صدای اذان، ناقوس کلیسا و نوای دعای یهودیان در هم میآمیزد و سمفونی بینظیری از معنویت را خلق میکند.
بخش اول: زیارت یهودی – دیوار ندبه؛ جایی که سنگها نیز دعا میکنند
اولین مواجهه با شهر قدیم اورشلیم، شما را به سمت قلب تپنده ایمان یهودی میکشاند: دیوار غربی یا آنطور که در جهان شناخته میشود، دیوار ندبه (Kotel). این دیوار، تنها یک سازه سنگی باستانی نیست؛ بلکه آخرین بازمانده از دیوارهای حائل معبد دوم سلیمان است که نزدیک به دو هزار سال پیش توسط رومیان ویران شد. برای قرنها، این دیوار نزدیکترین نقطهای بوده که یهودیان میتوانستند به مکان قدسالاقداس (مقدسترین بخش معبد) نزدیک شوند و دعا کنند.
با نزدیک شدن به میدان وسیع مقابل دیوار، انرژی معنوی فضا شما را در بر میگیرد. مردان و زنانی را میبینید که با سرهای پوشیده، کتابهای دعا در دست، رو به دیوار ایستادهاند و با شور و حرارتی وصفناپذیر با خدای خود راز و نیاز میکنند. صدای زمزمههایشان، ترکیبی از دعا، مرثیه و امید، در هوا موج میزند. بسیاری سر خود را به سنگهای کرمرنگ و عظیم دیوار تکیه دادهاند، گویی میخواهند سنگینی تاریخ و بار دل خود را با این شاهد ابدی در میان بگذارند.
یکی از زیباترین و تأثیرگذارترین رسوم در اینجا، قرار دادن نامههای کوچک و تا شده در شکافهای میان سنگهای دیوار است. هر یک از این کاغذها، حامل یک آرزو، یک دعا، یک شکرگزاری یا یک درد دل است. زائران باور دارند که این مکان، دروازهای به سوی آسمان است و دعاهایشان از اینجا مستقیمتر به عرش میرسد. ایستادن در برابر دیوار ندبه، صرفنظر از دین و باورتان، تجربهای عمیقاً انسانی است. شما در برابر نمادی از استقامت، ایمان و پیوندی ناگسستنی میان یک ملت و تاریخ مقدسشان ایستادهاید.
بخش دوم: زیارت مسیحی – راه صلیب؛ قدم در جای پای مسیح
برای مسیحیان، اورشلیم شهری است که مهمترین وقایع زندگی، رنجها، مرگ و رستاخیز عیسی مسیح در آن رخ داده است. زیارت در اینجا به معنای واقعی کلمه، “قدم گذاشتن در جای پای اوست”. این سفر روحانی اغلب از ویا دولوروسا (Via Dolorosa) یا راه صلیب آغاز میشود؛ مسیری پرپیچوخم در کوچههای شلوغ شهر قدیم که شامل ۱۴ منزلگاه یا توقفگاه است. هر منزلگاه، یادآور یکی از وقایع آخرین ساعات زندگی مسیح، از لحظه محکومیت تا به صلیب کشیده شدن و دفن اوست.
عبور از این مسیر، تجربهای قدرتمند و چندحسی است. شما از میان بازارهای پرجنبوجوش عبور میکنید، جایی که بوی ادویهها و قهوه با عطر کندر کلیساها در هم میآمیزد. در هر ایستگاه، زائران توقف میکنند، دعا میخوانند و در مورد رنجی که در آن نقطه رخ داده، تأمل میکنند. دیدن گروهی از زائران که صلیبی چوبی را به نوبت بر دوش میکشند، منظرهای تأثیرگذار است که این داستان دوهزارساله را به زمان حال پیوند میزند.
نقطه اوج این زیارت، رسیدن به مقصد نهایی راه صلیب است: کلیسای مقبره مقدس (Church of the Holy Sepulchre). این کلیسای عظیم و پیچیده، که توسط چندین فرقه مسیحی (کاتولیک، ارتدوکس یونانی، ارمنی و…) به طور مشترک اداره میشود، بر روی دو مکان مقدس بنا شده است: تپه گلگتا (محل به صلیب کشیده شدن مسیح) و مقبرهای که گفته میشود مسیح پس از مرگ در آنجا قرار داده شد و سه روز بعد از آن برخاست (رستاخیز).
ورود به کلیسا مانند ورود به دنیایی دیگر است. نور کم، صدای سرودهای روحانی و عطر بخور، فضایی سرشار از قداست و احترام ایجاد میکند. زائران در صفی طولانی میایستند تا سنگ تدهین (Stone of Anointing) را، که گفته میشود بدن مسیح پس از پایین آوردن از صلیب بر روی آن قرار گرفت، لمس کنند و ببوسند. اما مقدسترین نقطه، اتاقک کوچکی به نام اِدیکول (Edicule) است که مقبره خالی مسیح را در خود جای داده است. ورود به این فضای تنگ و خاضعانه، برای هر مؤمن مسیحی، لحظهای است که ایمانش شکلی ملموس و فیزیکی به خود میگیرد و تمام داستانهای انجیل در برابر چشمانش زنده میشود.
بخش سوم: زیارت اسلامی – حرمالشریف؛ معراج به سوی آسمان
برای مسلمانان، اورشلیم پس از مکه و مدینه، سومین شهر مقدس جهان است. این شهر، قبله اول مسلمانان و محل وقوع یکی از معجزات بزرگ پیامبر اسلام (ص)، یعنی اسراء و معراج است. کانون زیارت اسلامی در اینجا، محوطه وسیع و باشکوهی به نام حرمالشریف (Haram al-Sharif) است که بر فراز تپهای در شهر قدیم قرار دارد.
با ورود به این صحن مقدس، شلوغی و ازدحام کوچههای پایین جای خود را به آرامش و فضایی باز و معنوی میدهد. دو بنای شکوهمند در این محوطه، قلب هر مسلمانی را به تپش میاندازد:
- مسجد الاقصی (Al-Aqsa Mosque): این مسجد با گنبد خاکستریرنگش، که در بخش جنوبی حرمالشریف قرار دارد، همان “مسجد دورتر” است که در قرآن به آن اشاره شده و پیامبر در سفر شبانه خود از مکه به آنجا برده شد. مسجدالاقصی به عنوان قبله اول مسلمانان، جایگاهی بینهایت ویژه در قلب امت اسلامی دارد. اقامه نماز در این مسجد، به خصوص نماز جمعه، آرزوی هر مسلمانی است و تجربهای است که حس وحدت و پیوند با تاریخ پرافتخار اسلام را به او میبخشد.
- قبه الصخره (Dome of the Rock): این بنای هشتضلعی با گنبد طلایی درخشانش، که به نماد اورشلیم تبدیل شده، یک مسجد نیست، بلکه یک زیارتگاه است. این بنا بر روی صخرهای مقدس ساخته شده که مسلمانان معتقدند پیامبر اسلام (ص) در شب معراج، از روی آن به آسمانها عروج کرد. زیبایی خیرهکننده کاشیکاریهای آبیرنگ و خوشنویسی آیات قرآن بر دیوارهای آن، هر بینندهای را مسحور میکند.
قدم زدن در صحن حرمالشریف، در زیر سایه درختان زیتون کهنسال و تماشای قبه الصخره که در نور آفتاب میدرخشد، حسی از آرامش و تعالی روحانی به همراه دارد. اینجا مکانی است که تاریخ، ایمان و زیبایی در هم تنیده شدهاند.
(نتیجهگیری)
زیارت اورشلیم، سفری به یک شهر نیست؛ بلکه سفری به درون سه جهان ایمانی است که به طرز شگفتانگیزی در فضایی کوچک در هم زیست میکنند. اورشلیم شهری پر از تضادهاست؛ مکانی که در طول تاریخ شاهد بیشترین درگیریها و در عین حال عمیقترین لحظات صلح و نیایش بوده است.
یک زائر واقعی در اورشلیم، نه تنها مکانهای مقدس دین خود، که قداست ایمان دیگران را نیز حس میکند. او میآموزد که در این شهر، دیوارها نه تنها جداکننده، که تکیهگاه دعا نیز هستند؛ راهها نه تنها مسیر عبور، که یادآور رنج و رستگاری نیز میباشند؛ و گنبدها نه تنها سقف، که پلی به سوی آسمان نیز هستند.
شما ممکن است اورشلیم را ترک کنید، اما اورشلیم هرگز شما را ترک نخواهد کرد. پژواک دعاها، تصویر سنگهای باستانی و حس زیبای راه رفتن بر روی خاکی که مقدسترین قدمها را بر خود دیده است، برای همیشه در روح شما حک خواهد شد. این شهر، بیش از هر جای دیگری بر روی زمین، به ما میگوید که اشتیاق انسان برای اتصال به معبود، نیرویی است که میتواند از دل تاریخ، جنگها و تفاوتها عبور کند و همچنان زنده بماند.
